Selçuklu'ya neden Rum denir ?

Umut

New member
Selçuklu’ya Neden “Rum” Denir? İsmin Ardındaki Roma, Bizans ve Anadolu Hikâyesi

Anadolu Selçukluları denildiğinde aklımıza doğal olarak Türkler, Malazgirt, Konya, kervansaraylar ve İslâmiyet geliyor. Fakat tarih kitaplarında veya eski kaynaklarda bir başka ifadeyle karşılaşınca insanın kafası karışabiliyor: “Selâcika-i Rûm”, yani Rum Selçukluları.

İlk bakışta bu isim biraz tuhaf. Türk ve Müslüman bir hanedan neden “Rum” olarak adlandırılıyor? Buradaki Rum gerçekten bugünkü anlamıyla Yunan/Rum halkını mı ifade ediyor? Yoksa Roma ile mi ilgili? Daha da önemlisi, Anadolu Selçukluları kendilerini Bizanslı mı görüyordu?

Bu konuya biraz derinlemesine bakınca aslında “Rum” kelimesinin tek bir milleti ifade etmediği, yüzyıllar boyunca Roma, Doğu Roma, Bizans, Anadolu ve nihayet Anadolu’daki Selçuklu siyasetiyle bağlantılı farklı anlam katmanları kazandığı görülüyor. Bence konuyu ilginç yapan asıl nokta da burada: Bir devletin adı yalnızca onu yöneten hanedanın kimliğini değil, üzerinde hâkimiyet kurduğu coğrafyanın geçmişini de anlatabiliyor.

“Rum” Kelimesinin Asıl Kökeni Nedir?

“Rum” kelimesi Arapça Rûm biçiminde kullanılmıştır ve temelinde Roma/Romalı anlamındaki Yunanca Rhomaioi (Romaioi) kavramıyla ilişkilidir. İslâm dünyasının kaynaklarında Rûm, özellikle Roma İmparatorluğu ve daha sonra Doğu Roma İmparatorluğu, yani Bizans için kullanılan bir isim haline gelmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi

Burada günümüzdeki “Roma İmparatorluğu” ile “Bizans İmparatorluğu” ayrımını geçmişe birebir uygulamamak gerekiyor.

Bugün tarihçiler pratik olarak Roma İmparatorluğu'nun batı ve doğu dönemlerini, ardından Doğu Roma/Bizans tarihini birbirinden ayırıyor. Ancak Orta Çağ'da Müslüman tarihçiler açısından Bizans İmparatorluğu'nun insanları ve hükümdarları hâlâ Romalılar, yani Rûm olarak görülebiliyordu. Nitekim TDV İslâm Ansiklopedisi, Arap kaynaklarında Roma ile Bizans arasında modern anlamdaki kesin ayrımın bulunmadığını ve “Rum” kelimesinin her iki bağlamda da kullanılabildiğini belirtiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi

Dolayısıyla “Rum” kelimesini doğrudan “Yunan” diye çevirmek çoğu tarihî bağlamda yanıltıcı olur.

Bu ayrım oldukça önemli.

Rum = Yunan Demek Değil

Bugünkü kullanımımızda “Rum” kelimesi özellikle Osmanlı ve modern Türkiye tarihi bağlamında Anadolu ve İstanbul'daki Grekçe konuşan Ortodoks Hristiyan toplulukları ifade edebiliyor. Fakat Orta Çağ'daki “Rûm” çok daha geniş bir coğrafî ve siyasî anlam taşıyordu.

Örneğin Bizans İmparatorluğu sadece etnik Yunanlardan oluşan bir devlet değildi. İmparatorluk içinde Ermeniler, Slavlar, Süryaniler ve farklı topluluklar bulunuyordu. Buna rağmen dışarıdan bakıldığında Bizans coğrafyası “Rûm” olarak adlandırılabiliyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi de “Rum” adının Bizans İmparatorluğu'ndaki farklı etnik unsurlar için kullanılabildiğine dikkat çekiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi

Bu nedenle “Rum Selçukluları” ifadesini “Yunan Selçukluları” şeklinde anlamak doğru değildir.

Daha doğru açıklama şudur:

Anadolu Selçukluları, eski Roma/Doğu Roma hâkimiyet alanı olarak kabul edilen Anadolu'da hüküm sürdükleri için “Rûm” adıyla ilişkilendirilmiştir.

Peki Selçuklular Neden Özellikle “Rum” Coğrafyasında?

Burada 1071 Malazgirt Savaşı önemli bir dönüm noktasıdır. Ancak Anadolu'nun Türkler tarafından bir anda ele geçirilmiş, boş bir coğrafya olduğunu düşünmek doğru olmaz.

Malazgirt'in ardından Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde Türkmen grupları, Selçuklu hanedanına bağlı veya bağımsız Türk beyleri ortaya çıktı. Süleyman Şah'ın liderliğinde gelişen siyasal yapı sonunda Anadolu Selçuklu Devleti'ne dönüştü. TDV İslâm Ansiklopedisi bu devleti kaynaklarda “Selâcika-i Rûm” veya “Selçukiyân-ı Rûm” adıyla geçen devlet olarak tanımlıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi

Encyclopaedia Iranica da Anadolu'daki Selçuklu devletinin Bizans topraklarında, Malazgirt sonrasındaki siyasî ortam içinde şekillendiğini ve “Rum” adının bu devletle bağlantılı olduğunu anlatıyor. İranica Online

Yani isim aslında bir bakıma “Roma topraklarındaki Selçuklular” anlamına geliyor.

Bu açıdan bakınca isim oldukça mantıklı hale geliyor.

İşin İlginç Tarafı: Selçuklular Roma'nın Mirasını Tamamen Reddetmedi

Bence konunun en dikkat çekici taraflarından biri burada.

Selçuklular Anadolu'ya geldiklerinde karşılarında yalnızca askerî olarak yenilmiş bir Bizans devleti bulmadılar. Aynı zamanda yüzyıllar boyunca oluşmuş şehirler, ticaret yolları, tarım bölgeleri, kaleler, kiliseler, manastırlar ve yerleşik toplumlarla karşılaştılar.

Anadolu Selçuklu yönetimi bu mirasın tamamını yok sayarak sıfırdan bir dünya kurmadı.

Tam tersine, mevcut şehirleri kullandı, ticaret yollarını geliştirdi, yerel nüfusla ilişkiler kurdu ve Anadolu'nun ekonomik potansiyelinden yararlandı. İznik başlangıçta Selçuklu devletinin başkentiydi; Birinci Haçlı Seferi sonrasında İznik'in Bizans'a geçmesiyle siyasî merkez Orta Anadolu'ya kaydı ve Konya giderek belirleyici bir merkez haline geldi. İranica Online+1

Burada kültürler arası etkileşimin çok somut bir örneğini görüyoruz.

Bir devlet başka bir medeniyetin coğrafyasına geldiğinde geçmişi tamamen silmek yerine çoğu zaman onun kurumlarından, şehirlerinden, yollarından ve ekonomik ağlarından yararlanır.

Bu yalnızca Anadolu'ya özgü değildir.

Dünyanın Başka Yerlerinde de Benzer Bir Durum Var

Tarih boyunca yeni gelen siyasî güçlerin eski medeniyetlerin mirasını benimsemesi oldukça yaygın.

Örneğin İslâm dünyasında Abbâsîler, İran ve Helenistik dünyadan gelen bilimsel mirastan yararlanmışlardı. Roma sonrası Avrupa'da Germen krallıkları Roma hukukunun ve idarî geleneklerinin çeşitli unsurlarını devam ettirdi. Çin tarihinde farklı hanedanlar, kendilerinden önceki hanedanların bürokratik sistemlerini bütünüyle ortadan kaldırmak yerine çoğu zaman dönüştürerek kullandılar.

Anadolu'daki Selçuklu deneyimi de bu daha geniş tarihsel örüntünün bir parçası olarak görülebilir.

Selçuklular Türkçe konuşan ve İslâmî bir siyasî gelenekten gelen bir hanedan olarak Anadolu'ya yerleşirken, üzerinde hüküm sürdükleri coğrafya Roma-Bizans mirasının yoğun biçimde hissedildiği bir bölgeydi.

Bu nedenle “Rum” kelimesi yalnızca bir etnik kimliği değil, aynı zamanda coğrafî ve tarihsel mirası ifade ediyordu.

Anadolu'da Sadece Türkler ve Rumlar mı Vardı?

Kesinlikle hayır.

Orta Çağ Anadolu'sunu iki topluluklu bir yapı olarak düşünmek büyük bir hata olur.

Selçuklu döneminde bölgede Türkler ve Grekçe konuşan Hristiyan toplulukların yanında Ermeniler, Süryaniler ve başka topluluklar da bulunuyordu. TDV'nin Anadolu Selçukluları hakkındaki çalışmasında Orta ve Batı Anadolu'da Rumların, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da ise Ermeni ve Süryani topluluklarının önemli bir varlığa sahip olduğu belirtiliyor. TDV İslâm Ansiklopedisi

Bu durum bize “Rum ülkesi” ifadesinin neden mutlaka “Rumların yaşadığı ülke” şeklinde okunmaması gerektiğini gösteriyor.

Bir coğrafya, üzerinde yaşayan bütün insanların etnik kimliğinden bağımsız olarak tarihî bir isim taşıyabilir.

Bugün de benzer kullanımlar görüyoruz. Örneğin “Balkanlar”, “Levant”, “Magreb” veya “İskandinavya” gibi kavramların her biri yalnızca tek bir etnik grubu anlatmaz.

Selçuklular ile Bizans Arasında Sadece Savaş mı Vardı?

Hayır. Savaşlar elbette çok önemliydi, fakat iki taraf arasındaki ilişkiyi yalnızca savaş üzerinden okumak eksik kalır.

Selçuklu ve Bizans devletleri arasında savaşların yanı sıra antlaşmalar, diplomasi, ticaret, evlilikler, nüfus hareketleri ve siyasî iş birlikleri de vardı.

Örneğin Süleyman Şah ile Bizans İmparatoru Aleksios Komnenos arasında 1081 yılında bir barış antlaşması yapılmıştı. Bu, iki tarafın yalnızca birbirleriyle savaşmadığını; sınır, ticaret ve siyasî çıkarlar üzerinden müzakere de yürüttüğünü gösteriyor. TDV İslâm Ansiklopedisi

Üstelik Anadolu'daki nüfus hareketleri de oldukça karmaşıktı. Selçukluların Bizans hâkimiyetindeki bazı Rum ailelerini kendi topraklarına yerleştirdiği, buna karşılık bazı yerel Hristiyanların Selçuklu idaresine gönüllü biçimde geçtiği örnekler kaynaklarda aktarılıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi

Bu noktada tarih bize modern milliyetçilikten çok farklı bir dünya gösteriyor.

Bugün “Türk”, “Yunan”, “Rum”, “Bizanslı” gibi kelimeleri çok kesin millî kategoriler şeklinde düşünmeye alışığız. Orta Çağ'da ise insanların kimliği çoğu zaman din, hanedan, şehir, dil, bölge, sosyal statü ve siyasî bağlılığın birleşimi üzerinden şekilleniyordu.
 
Üst